Kako je Mile Budak postao srpski pisac

Srpskohrvatski ili hrvatskosrpski jezik ima jedno vazno obelezje klasicnih jezika: mrtav je. Bar sto se tice bivsih jugoslovenskih republika. Tu je duboko zatrpan, a zemlja iznad njega dobro je nabijena. Sto se ostatka sveta tice, srpskohrvatski je i dalje u normalnoj upotrebi medju lingvistima, prevodiocima i profesorima knjizevnosti. Ali, ko njih pita.

Iako je imao najduzi naziv na svetu, ovaj jezik je ziveo kratko. Rodjen u Novom Sadu 1954. godine, nije se dovukao ni do cetrdesete, kad su ga braca jedne mracne noci sacekala iza coska i polomila ko nepismen kredu. Tako je srpskohrvatski otisao na djubriste istorije, zajedno s Jugoslavijom, socijalizmom i slicnim glupostima, a braca su se, okupljena oko svojih ognjista i promukla od rakije, duvana i patriotskih koracnica, oglasila svako na svom, posebnom, jeziku. Ideal evropskog romantizma o trostrukom jedinstvu jezika, nacije i drzave doziveo je tako apoteozu na brdovitom Balkanu krajem XX veka. S malim zakasnjenjem od 200 godina.

Stari jezik nije se bio ni ohladio, a vec je zamenjen novim, lepsim jezicima. Jezici su, poput stotinu cvetova iz Maove kulturne revolucije, cvetali diljem bivse Jugoslavije, pod budnim okom lokalnih ministara kulture, dvorskih jezikoslovaca i seoskih uciteljica. Ovi su vredno djubrili svoje baste, takmiceci se ko ce o svojoj ili, jos bolje, tudjoj, smisliti nesto do tada necuveno i nevidjeno. Zahvaljujuci senzacionalnim otkricima - poput pronalska onog hrvatskog strucnjaka da je srpski jezik nastao tacno 1918. godine, kad su ga Srbi ukrali od Hrvata – lingvistikom su poceli su da se bave i gradjani koji su od strucne literature do tada pratili samo TV program u vecernjim novinama.

U Beogradu je 1998. godine, prvo u vladinom dnevniku “Politika”, a zatim i kao posebna knjizica u kolosalnom tirazu od 300.000 primeraka liferovan rad pod epskim nazivom “Slovo o srpskom jeziku”. “Slovo” je otkrilo niz do tada dobro cuvanih tajni - da srpskohrvatski jezik ne samo da ne postoji, vec da nikada nije ni postojao, da hrvatski jezik takodje ne postoji, vec da Hrvati govore srpski a da to i ne znaju, te da ne znaju ni da oni sami ne postoje, tj da su svi Hrvati u stvari Srbi. Shodno tome, sva hrvatska knjizevnost je srpska, a to su i pisci. Mile Budak narocito.

Uzajmane optuzbe o tome ko je kome sta pokrao postale su jedna od omiljenih tema radnika, seljaka i asistenata-pripravnika sirom tzv. “srpskohrvatskog govornog podrucja”. Steta sto se ova tema nije prosirila i van njega, jer bi bilo jako zanimljivo pratiti polemiku izmedju Engleza i Iraca oko naziva “anglo-irska” knjizevnost ili oko toga ciji je pisac bio Samuel Beckett. Pogotovo sto je covek pisao na francuskom. A tek Joyce – taj ne samo da je od Engleza maznuo engleski, vec ga je koristio tako da niko ziv nije mogao da ga razume. Pogotovo ne Slovenci, dok je ziveo u Trstu.

Kominterna, naravno

Kako su u poslednjih godina nove drzave i njihovi jezici postajali sve stariji, Jugoslavija i sprskohrvatski jezik postajali su sve noviji. Prema poslednjim merenjima, Hrvati su postojali pre 25.000 godina, Srbi oduvek, a Jugosloveni nikad. Sto se srposkohrvatskog tice, otkriveno je da to nije ni bio jezik, vec nacin na koji su jugoslovenski komunisti unistavali identitet naroda prisiljenih da zajedno zive u SFRJ. Radili su to iz prakticnih razloga – bilo im je lakse da laju naredjenja na jednom, umesto na cetiri razlicita jezika.

Ljudi u ta drevna vremena – kada smo svi bili protiv komunista, samo to nismo znali – uglavnom nisu govorili strane jezike. Tako da narodne mase ni medjusobno nisu mogle da se razumeju, a kamoli da su razumele “Das Kritik des Gothaer Programms” ili “Le Dix-Huit Brumaire de Louis Bonaparte”. Izuzetak su bili Folksdojceri, koji su znali nemacki, ali njih su vec bili proterali, i Koca Popovic, koji je znao francuski, jer je kao mali isao u francusko obdaniste.

Kao posebnu pakost, komunisti su pored obaveznog srpskohrvatskog uveli i obavezno skolovanje, kao i obavezno opismenjavanje odraslih. Ovo poslednje je bilo narocito pokvareno, jer je slova bilo mnogo, a srpskohrvatski, za razliku od normalnih jezika, ima cak dva pisma - latinicu i cirilicu. Komunisti su zbunjivali narod i tako sto su naizmenicno govorili cas ekavski, cas ijekavski, a povremno bi Miljenko Smoje ubacio i nesto na ikavskom.

A bio je i neki Ivo Andric, za koga ni sam djavo ne zna sta je po nacionalnosti. Taj se pravio vazan sto je pismen, i stalno je nesto pisao. Posto je bio podmukao, uspeo je da ubedi one iz Stokholma da jezik kojim je napisana “Travnicka hronika” zaista postoji i da se zove “srpskohrvatski”. Urednici Enciklopedije Britannica i danas naivno u to veruju. Ali, nas nije prevario. Sto se nas tice, moze da se slika, i to zajedno sa svojom Nobelovom nagradom.

Pricaj srpskohrvatski da te ceo svet razume

U “Novosadskom dogovoru” iz 1954. godine pise: “Narodni jezik Srba, Hrvata i Crnogoraca jedan je jezik. Stoga je i knjizevni jezik koji se razvio na njegovoj osnovi oko dva glavna sredista, Beograda i Zagreba, jedinstven sa dva izgovora, ijekavskim i ekavskim”. Ovaj dokument potpisali su lingvisti, knjizevnici i partijski radnici iz Srbije, Hrvatske, Crne Gore i BiH - ukljucujuci i pomenutog Andrica, i time unapredili “srpskohrvatski ili hrvatskosrpski” u jedan od zvanicnih jezika SFRJ. U tekstu se ne pominju Bosnjaci, odnosno Muslimani, jer tada nisu bili priznati kao posebna nacija. Najznacajnija posledica Novosadskog dogovora po jezik, a ne politiku, bilo je donosenje jedinstvenog pravopisa knjizevnog jezika s pravopisnim recnikom, naekoliko godina kasnije.

U SFRJ su pre Novosadskog dogovora hrvatski i srpski bili odvojeni. Tokom II svetskog rata doneta je odluka da se svi proglasi AVNOJA-a imaju objavljivati na srpskom, hrvatskom, slovenackom i makedonskom jeziku. “Svi ovi jezici su ravnopravni na cijeloj teritoriji Jugoslavije” - pise u odluci broj 18, iz januara 1944., koju je potpisao Dr Ivan Ribar.

Novosadski dogovor predstavljao je reviziju AVNOJ-a i delimicni povratak na unitaristicku jezicku politiku Kraljevine Jugoslavije. Samo sto su monarhisti bili jos mastovitiji od komunista. Ustavom iz 1931. godine “Mi, Aleksandar I , miloscu Bozjom i voljom narodnom Kralj Jugoslavije” saopstava svojim podanicima da je “zvanicni jezik Kraljevine Jugoslavije sprski - hrvatski - slovenacki jezik”. Sta je to trebalo da znaci, ko je ovim jezikom govorio i kako je to zvucalo - ne zna se. U sluzbenim prilikama podanici su - izuzev Slovenaca - koristili srpskohrvatski jezik, i pisali po tzv Belicevom pravopisu iz 1923, dok su u pravom zivotu i dalje svoj jezik zvali kao i pre - “srpski” odnosno “hrvatski”. A pisali su kako znaju i umeju, dakle retko i tesko. Sto se Makedonaca tice, oni nisu smeli ni da pisnu. Bar ne na makedonskom.

Babylon by us

Iako su srpski i hrvatski bili spojeni u jedan zvanican jezik, ni jedan ucenik u Karlovcu ili Smederevu ne bi ni pod visokom temeraturom rekao “dobio sam keca iz srpskohrvatskog ili hrvatskosprskog jezika”. Jednostavno, zvucalo je glupo. A kecevi su pljustali, i to nemilosrdno - sto iz hrvatskog, sto iz srpskog. A najvise iz matematike.

Problem s nazivom jezika nisu imali samo losi ucenici, vec i pojedini akademici. Famozna “Deklaraciju o nazivu i polozaju hrvatskog knjizevnog jezika” iz 1967. godine bila je odgovor Matice Hrvatske - i drugih hrvatskih institucija od bilo kakvog znacaja - unifikaciji jezika, nacija i kultura. Uz salve Partiji, pohvale vlastima i izraze lojalnosti drzavnoj ideologoji, potpisnici su trazili da se ustavom garantuje ravnopravnost hrvatskog, srpskog, slovenackog i makedonskog jezika i da se u zvanicnu upotrebu vrati naziv hrvatski ili srpski jezik. Jedni su u ovome videli demokratski poziv na povratak AVNOJ-skim principima, dok su drugi - kojih je bilo vise - u “Deklaraciji” videli zacetak “Hrvatskog proljeca” i narastajuceg hrvatskog nacionalizma. Jer, kad dvoje kazu isto - nikad nije isto. Narocito ako je jedan od njih Miroslav Krleza. Prema svedocenju Prof. Marka Zorka, kada je Bela Krleza upitala svog supruga “Miroslave, jesi li potpisao ono za hrvatski?”, on je samo mrzovoljno pogledao i procedio “aber naturlich...”

Ma koliko se Tito nervirao zbog Savke, Mike i ostalih, nakon republickih ustavnih amandmana iz 1972. u Hrvatskoj su djaci poceli da uce “hrvatski ili srpski” umesto “hrvatskosrpskog” jezika. Pisci Ustava SFRJ iz 1974 godine delili su status zvanicnog jezika kapom i sakom. Pored srpskohrvatskog, (srpskog ili hrvtskog), slovenackog i makedonskog, sluzbeni jezici postali su i albanski i madjarski. U Jugoslaviji nije bilo manjinske regije a da nije dobila, u najmanju ruku, dvojezicne saobracajne table, skolu, novine i bar jednu tv emisiju na maternjem jeziku - pocev od Italijana i Slovaka, do Rumuna i Bugara. Od Vaviloske kule do Evropske Unije tesko da je ikada vladala takva jezicka tolerancija kao u Jugoslaviji nakon 1974. Izuzetak je bila samo JNA, gde je u upotrebi bio iskljucivo srpskohrvatski jezik, pa je npr. slovenackom desetaru Janezu Jansi bilo strogo zabranjeno da govori “çifsa tezë” regrutima madjarske nacionalnosti.

A strani turisti su bili oprezni, pa su jezik gostoljubivih domorodaca nazivali “jugoslovenski” (nemacki: “Jugoslawisch”). Jer nisu bili sasvim sigurni u cemu se sprskohrvatski razlikuje od cehoslovackog jezika.

Janezi su krivi za sve

Naziv “srpsohrvatski jezik” nastao je mnogo pre bilo kakve jugoslovenske drzave. Prica o ovom jeziku pocinje davno, u doba Ivice i Marice. Nju je napisao jedan od brace Grimm. Onaj mladji i pametniji, Jacob, koji je kao svaki Nemac voleo kovanice, pa je sklepao naziv “srpskohrvatski jezik”. Ovo se jako dopalo mladom Kopitaru, jer je i on voleo bajke, pa je i sam napisao tekst pod nazivom “Dialecto illyrica, rectus Servochrovatica, sive Chrovatoservica” gde na cistom slovenackom kaze: “Harum dialectorum nunc tres maxime vigent: bulgarica, illyrica Croatorum et Serborum et slovenica Slavorum veteris Carantani”. Sto valjda treba da znaci da su svi ljudi braca, ili da bar neki od njih znaju latinski. Kako bilo, odatle je sve pocelo, a kako se zavrsilo, znamo.

Ilirski pokret naisao je na odobravanje vecine pismenih u juznoslovenskim zemljama, a ponegde i na pravo odusevljenje, kao sto je bio slucaj u Sloveniji, gde je Stanko Vraz cak odlucio da pise na “ilirskom” umesto slovenackom. A malo istocnije, Ljudevit Gaj je u trenutku sevdaha zabacio kapu i uzviknuo: “Ponosimo se i hvalimo Bogu Velikomu, sto mi Hrvati s bratjom Serbljima jedan knjizevni jezik imamo”.

Kao sto znamo iz skole, ilirski pokret je doveo do Beckog sporazuma iz 1850. Do sastanka je doslo na inicijativu (opet) jednog Slovenca, Frana Miklosica. Fran je pozvao predstavnike Srba i Hrvata da sednu za sto i da se ko ljudi dogovore sta i kako. Glavni potpisnik sporazuma sa srpske strane bio je Vuk Stefanovic Karadzic, a sa hrvatske Ivan Mazuranic. Kao polaziste za “srpski ili hrvatski” odnosno “sprskohvratski”, posluzio im je stokavski dijalekt, tacnije novostokavski, ili jos tacnije, dubrovacki govor. Hrvati su bili zadovoljni jer je to bilo priznaje hrvatskoj renesansnoj knjizevnosti, a Srbi su to doziveli kao pocast svojoj epskoj poeziji. Slovenci su takodje bili zadovoljni – nakon sastanka, Miklosic je protrljao ruke i rekao: “mala pakost, veliko zadovoljstvo”.

U opstem bratimljenju postene inteligencije, zaboravljeni su medjutim radnici i seljaci. Zato je upozorenje Ilirca Dragutina Rakovca zvanog "Rovac" i dalje aktuelno: “Nu znamo da brat bratova gospodstva ne trpi i izkustvo nas uci da Hrvat srbsko ili slovensko, Srbljin hrvatsko ili slovensko ili Slovenac hrvatsko ili srbsko ime nikad primit nece”. Quod erat demonstrandum, sto bi rekli braca Slovenci.

Mi smo Orwellovi, Orwell je nas

Za vecinu stanovnika SFRJ srpskohrvatski je bio prvi, maternji jezik. Za Slovenace, Makedonce, Albanace, Madjare i ostale, to je bio drugi jezik, a stariji ga i danas pamte. Racuna se da takvih s dobrom memorijom ima preko 20 miliona, svejedno da li ga znaju pod starim, ili nekim od novih naziva. Postoji i posebna grupa, koju cine “nasi” na privremenom radu u inostranstvu (nemacki:”гастар&# 1073;ајтери”), koji , kao sto im ime kaze, govore iskljucivo “naski” jezik. To cine kako ne bi jedni drugima povredili osecanja. Vise o naskom jeziku videti kod Dr. Fritz Poljicki “Naski jezik od Vrankvurtske deklaracije do Štutgradskog pravopisa”.

Sto se tice drzavnih administracija u bivsim jugoslovenskim republikama, tu nema sale. U Hrvatskoj se po Ustavu, a i inace, govori iskljucivo hrvatski, koji je, prema HAZU, dakako, “poseban i neovisan jezik od srpskoga i drugih srodnih standardnih jezika”. Varijacija teme samosvojnosti ovde se ponavlja sa ucestaloscu i suptilnoscu kojom se ekseri zakucavaju gvozdenim maljem u bukovu dasku. A od toga ne samo da otpadaju usi, vec je i nepodnosljivo dosadno. Trazenje razlika i njihovo izmisljanje tamo gde ih nema fantasticno je obogatilo leksiku hrvatskog knjizevog jezika. Vec klasican primer je uvodjenje u upotrebu hrvatske reci “ukrudba” umesto stare srpske reci “erekcija”. Slicnih pokusaja u Hrvatskoj, a i drugde, bilo je i ranije, o cemu je pisao George Orwell u romanu “1984”. Sto dokazuje da je hrvatski blizi engleskom nego srpskom, after all.

Krunski dokaz da su srpski i hrvatski potpuno razliciti jezici nije medjutim endehazijski newspeak, vec, kako je ustanovio jedan hrvatski jezikoslovac-ljubitelj, cinjenica da je Tito ziveo 40 godina u Beogradu, a da nikada nije naucio srpski. A sve je pokusao - cak se ozenio i Srpkinjom iz Hrvatske, Jovankom Budisavljevic. Nije pomoglo, pa su u kuci na kraju ipak govorili srpskpohrvatski. Jer Jovanka nije znala hrvatski.

U Povelji o bosanskom jeziku kaze se da je bosanski “jezik Bosnjaka i svih onih koji ga pod tim imenom osjecaju svojim”. Sta bi tu nekome moglo da smeta, znaju samo Srbi i Hrvati. Slozna braca su se odmah ogradila i rekla da se iza naziva “bosanski” krije podmukli pokusaj ugrozavanja njihovog identiteta. Tako da bosanski Hrvati i dalje govore hrvatski, a bosanski Srbi - srpski. S tim da ovi poslednji vise ne moraju da govore ekavski (sto im je bio zvanican jezik za vreme raznih psihijatara, zubara i ostalih magacionera), nego ijekavski, kao sto su uvek govorili, a smeju i da slave Novu godinu kad i sav normalan svet.

Beograd i Zagreb, iako ne priznaju bosanki, ipak nemaju nista protiv “bosnjackog” jezika, pa se pod tim nazivom bosanski predaje u Sandzaku, delu Srbije nastanjenom Bosnjacima. Zbog cega se naravno bune svi – srpske patrijote zato sto je Turcima ovo uopste dozvoljeno, a bosnjacke – zato sto su lokalni politicari pristali na kompromis s cetnicima. Kako bilo, bosanski se od ostalih srodnih jezika najvise razlikuje po nepostojanom “h” u dvosloznim recima: meko/mehko, lako/lahko, kao i po srednjesarajevskom “cuj, ba, sege...”

U Crnoj Gori su u upotrebi cak tri jezika - srpski, crnogorski i maternji. Obrazlozenje Instituta za crnogorski jezik i jezikoslovlje za uvodjenje “maternjeg” s dodacima: srpski, crnogorski, bosnjacki i hrvatski, jeste da je ovo proverno odlicna stvar jer da tako rade i u Norveskoj, gde nominalno razlicite, a medjusobno razumljive jezike - norveski, danski i svedski – djaci uce u istom razredu. Medjutim, nastavnici jezika koji su manje naklonjeni Milu, a vise Momu, rekli su “ e, da jebe oca, mi nismo Norvezani” i odmah stupili u strajk. Pa su ih suspendovali. Pa su se ovi zalili i pravili demonstracije. Pa su ih kaznili najtezom kaznom – vratili su ih na posao.

Sto se Srbije tice, po Ustavu necega sto su Dobrica Cosic i njegovi zvali “SRJ”, zvanicni jezik je bio srpski, a pismo cirilica, dok je u samoj Srbiji zvanicni jezik bio srpskohrvatski, a pismo latinica i cirilica, na veliko zgrazavanje Vojislava Kostunice. Zato je ovaj, cim su Crnogorci sturnuli, promenio Ustav Srbije, ukinuo latinicu, i proglasio srpski za zvanicni jezik svoje drzave.

Ko tebe hlebom, ti njega kruhom

Koliko nam se jezici razlikuju zna svako ko je ikada u Zagrebu pokusao da naruci kafu ili u Beogradu kavu. A o kahvi i da ne govorimo. Zato je ugostiteljskim radnicima s poznavanjem hrvatskog, srpskog i bosanskog jezika naglo skocila cena. U vozu Beograd – Zagreb, recimo, ima jedan koji, u ne bas beloj kecelji, gura kolica i vice “kafa! kafa!” do granice, a “kava! kava!” od granice. I odlicno mu ide, iako je kafa odvratna.

Kako bilo, u narodima koji se i dalje stide visokog procenta nepismenosti, broj poliglota odjednom je oborio sve rekorde. Svi smo preko noci progovorili po dva - tri strana jezika, otkrivsi u sebi do tada nepoznate sposobnosti. Prevodilacke, na primer.

Pre nekoliko godina u Hrvatskoj je prikazan srpski film “Rane”. Titlovan, naravno. Film je bio bezveze, ali je zato prevod bio odlican. Ljudi su po nekoliko puta isli da ga gledaju zbog legendarne scene u kojoj Srbin Srbinu, na cistoj srpskoj cirilici kaze “picka ti materina”, dok u titlu, na cistoj hrvatskoj latinici pise “pi**a ti materina”.

Prevodilac je tu malo proklizao. “Picka” i “pi**a” nisu medjusobno zamenjivi pojmovi, jer, kako je to obrazlozio Dr Rade Serbedzija u filmu “Variola vera”: “picka je polni organ, a pi**a je karakterna osobina”. Ali, to je vec suptilna psihologija.

Kad smo kod psihologije - u Srbiji je pre nekoliko godina objavljen prevod “Psihologije i alhemije” Carla Gustava Junga, pri cemu knjiga nije prevedena sa nemackog, pa cak ni svajcarskog – Carlovog maternjeg jezika - vec hrvatskog. Jedni kazu da je tako bilo lakse, a drugi da nije, jer su prosecnom srpskom prevodiocu hrvatski i nemacki podjednako nerazumljivi. Medjutim, prava stvar ce biti tek kad neko stisne petlju i krene da prevodi Krlezu. Pa ga spuca na srpski. Ili hrvatski, jos bolje.

Naravno, nisu samo dvorski pesnici, nacionalno svesni prevodioci i kelneri u vagon restoranima profitirali na smrti zajednickog jezika. U Strazburu, sedistu evropskog parlamenta, gde su jezicki tecajevi za eurokrate unosan posao, oni sto drze kurs iz sprkohrvatskog imaju najoriginalniji reklamni slogan: “three for one” - platis jedan dobis tri.

Nomen est omen

Pa dobro, gde je dodjavola nestao taj srpskohrvatki? Zavisi kako se posmatra. Iz ugla krvi i tla to uopste nije vazno: vazno je da mi sada govorimo svojim jezikom i da je nas jezik poseban medju drugim jezicima, kao sto smo mi izuzetni medju drugim narodima. Iz perspektive lingvistike ovo pitanje naravno nema veze s mozgom, jer jezik nigde nije nestao, i ne samo da postoji, vec je i dalje - ovde nikakvo kukanje i otimanje ne pomaze - zajednicki. Oni koji ga govore, medjusobno se razumeju, a to je konacni i jedini argument koji poznaje lingvistika.

Problem sa srpskohvratskim je u tome sto je od svih mogucih naziva za ovaj jedinstven jezik izbaran najgori. Prvo, iz naziva su izbrisani Bosnjaci i Crnogorci. Drugo, iz njega su izbrisani i Jugosloveni, kojima je ovaj jezik takodje maternji. Trece, i najvaznije - ni jedan od ovih naroda ni za zivu glavu nece da govori istim jezikom kao i ostali. Uostalom, kovanica “srpskohrvatski” danas, posle svega sto se dogodilo, ne zvuci samo kao oksimoron, vec i kao vrhunski cinizam. Nauka jednostavno nije uspela da ustanovi odgovarajuci termin za juznoslovenski dijasistem. Cak ni kompromisna Krlezina teza o istom jeziku sa razlicitim nazivima nije bila politicki odrziva - jezicka politika posle njega nastavljena je drugim sredstvima.

Zivot ide dalje, drzave nestaju i nastaju, baklje i nozevi sevaju, a Haski sud radi punom parom. Bez obzira na nove ustave, jezicke standarde i pravopise, ICTY ne pravi razliku i vodi dokumentaciju na jednom jeziku, bez prevodjenja. Jezik je za sud isti, i zove se kratko i jasno: B/C/S. Bez pardona.

U prilog tezi da je srpskohrvatski klasican jezik, ide jos jedna cinjenica, pored one da je mrtav: ima ga na svim ozbiljnim univerzitetima sveta. Mozda ga pod imenom “srpskohrvatski” necete naci na Beogradskom, Zagrebackom ili Sarajevskom univerzitetu, ali cete ga svakako naci na Cambridgeu, Oxfordu i Sorbonni ili, ako niste bas snob, na Univerzitetu drzave Arizona u Phoenixu. Tu ce vas, kao brucosa jugoslavistike, docekati pozdravno pismo koje pocinje recima: “Dobrodosli u divan svet tri kulture podeljene istim jezikom.”

Ali, lako je njima da se prave pametni sa daljine od 10.000 milja.

Dejan Novacic